Obóz Pracy Przymusowej “Płaszów

Mapa obozu

Widok ogólny 1 *

Płaszów pierwotnie był obozem pracy przymusowej, później zaczął pełnić funkcje obozu koncentracyjnego. Jego oficjalna nazwa brzmiała: Zwangsarbeitslager Plaszów des SS- und Polizeiführers im Distrikt Krakau.

Budowa obozu rozpoczęła się latem 1940. Jego pierwszymi więźniami byli Polacy. W 1941 obóz został powiększony deportowano do niego

Widok ogólny 2 *

pierwszych Żydów. Pod budowę obozu wybrano miejsce, w którym sąsiadowały ze sobą dwa żydowskie cmentarze: nowy cmentarz żydowski przy ul. Abrahama i stary cmentarz żydowski przy ul. Jerozolimskiej. Teren ten był własnością Gminy Żydowskiej, znajdowały się na nim również domy polskie, z których właściciele zostali wyrzuceni. Od czasu do czasu obóz był powiększany, a największe rozmiary osiągnął w roku 1944, rozciągając się na 81 ha.

Widok ogólny Google

Obóz był otoczony podwójnymi zasiekami z drutu kolczastego pod napięciem. Długość tego ogrodzenia wynosiła 4 km.

Pomiędzy zasiekami był rów wypełniony wodą. Teren obozu był strzeżony przez 13 wież strażniczych, stojących blisko siebie i wyposażonych w karabiny maszynowe, telefony i ruchome reflektory poszukiwawcze. Straż obozowa składała się z Ukraińców, do momentu, gdy w obozie nastąpiła restrukturyzacja i pilnowanie obozu przejęło 600 ss-manów z SS-Totenkopfverbände.

Dworzec kolejowy w Płaszowie w 1939 roku

Obóz był podzielony na kilka części: kwatery niemieckie, fabryki, obóz jako taki, który z kolei dzielił się na odseparowane od siebie części przeznaczone dla kobiet i dla mężczyzn, każda podzielona na część dla Polaków i dla Żydów. Główne wejście do obozu prowadziło od ul. Jerozolimskiej. Wybrany obszar nie był odpowiednim terenem pod budowę obozu – w przeważającej części skaliste i pagórkowate podłoże, na którym roiło się od malarycznych bagnisk i mokradeł. Jakkolwiek w najbliższym sąsiedztwie znajdowały się tutejsze kamieniołomy i wapienniki. Budowa obozu pochłonęła wiele istnień ludzkich.
Pośród ofiar znaleźli się: żydowska architekt Diana Reiter, która przedtem pracowała dla krakowskiego departamentu budowlanego oraz właściciel cegielni Bonarka Ingber. Reiter została zamordowana przez SS-mana Hujara na rozkaz komendanta Amona Göth. Powodem egzekucji było zawalenie się ściany, której budowę nadzorowała. Ingbera Göth zamordował osobiście, ponieważ zbyt wolno przydzielał zajęcia pracownikom. Podczas likwidacji Krakowskiego Ghetta, 13 - 14 marca 1943, którą to akcją osobiście kierował SS-Sturmbannführer Willi Haase wielu żydowskich mieszkańców zostało wysłanych do Auschwitz, dokąd przybyli 16 marca. Około 2,000 Żydów zostało zabitych na ulicy i pogrzebanych w masowych grobach w Płaszowie.
8,000 Żydów zdolnych do pracy internowano do Płaszowa. Na początku lipca 1943 został założony osobny obóz, w którym polscy więźniowie skazani za przestępstwa polityczne i więźniowie dyscyplinarni, znajdujący się pod rozkazami SS-Oberscharführera Landsdorfera przechodzili “resocjalizację”. Więźniowie dyscyplinarni przetrzymywani byli przez kilka miesięcy, podczas gdy więźniowie polityczni poddawani byli “resocjalizacji” przez czas nieograniczony. W polskim obozie znajdował się tuzin rodzin cygańskich z małymi dziećmi.

Kamieniołom *

Kamieniołom w 2004

Więźniowie pracowali w warsztatach. Dzień pracy był podzielony na 12-godzinne zmiany. Więźniowie byli niedożywieni, traktowani przez strażników – SS-manów z największym okrucieństwem. Z powodu braku dostatecznej ilości używanych w obozie pasiaków, malowano żółte paski na cywilnych ubraniach więźniów, żeby zniechęcić do ewentualnych prób ucieczek.
Praca w obu kamieniołomach była niezwykle ciężka. Zatrudniano w nich nawet kobiety. Przedłużająca się praca w kamieniołomach zazwyczaj kończyła się śmiercią. Kamieniołomy pozostawały pod dowództwem SS-mana Lehmera.
Liczba więźniów przetrzymywanych w obozie "Płaszów” zmieniała się z biegiem lat. Przed likwidacją krakowskiego getta obóz liczył 2,000 więźniów. W marcu 1943, baraki zajmowało średnio 150 ludzi na przestrzeni około 80 m². W drugiej połowie 1943, populacja obozu wzrosła do 12 000, a na przełomie maja i czerwca 1944 do 24,000, wliczając 6,000 - 8,000 Żydów węgierskich.
W Płaszowie byli osadzeni również niemieccy kryminaliści, którym powierzano pełnienie różnych obowiązków. Liczbę więźniów stałych, którzy mieli osobiste numery szacowano na 24 000, w tym nieznana jest liczba więźniów tymczasowych. Dzienna racja żywnościowa składała się z 200 gramów chleba, 150 gramów sera, 300 gramów kawy zbożowej i gorącej wodnistej zupy. Racje były rozdzielane raz w tygodniu; zdarzało się, że więźniowie okazjonalnie dostawali jajko. Wszelkie wykryte próby szmuglowania żywności przez żydowskich robotników kończyły się śmiercią.

SS-mani w Płaszowie *

Pierwszym komendantem obozu Płaszów był SS-Unterscharführer Horst Pilarzik, po nim komendanturę obozu przejął SS-Oberscharführera Franz Müller. Jego następcą został Göth, który dowodził obozem od lutego 1943, aż do aresztowania przez SS we wrześniu 1944. Innymi “wybitnymi” SS-manami zatrudnionymi w Płaszowie byli: Hujar, John, Zdrojewski, Landesdorfer, Eckert i Glazar, którzy zamieszkiwali Graues Haus (Szarą Kamienicę), wybudowaną przed wojną i włączoną w teren obozu.
Göth osobiście odpowiadał za okrutne i brutalne traktowanie więźniów żydowskich. Jest on jednym spośród setki przykładów, jakie pojawiają się w zeznaniach Henryka Blocha:
"Był piękny, ciepły dzień, czerwcowy lub lipcowy. Niemcy przynieśli trochę chleba i innego jedzenia. Rozkazał nam czekać, aż złoży raport swojemu dowódcy. Zgodnie z planem złożył raport i przybył do nas Göth. Rozpoczęło się gruntowne przeszukiwanie wszystkiego, dostaliśmy rozkaz pokazania i położenia przed sobą wszystkiego, co mieliśmy.

Płaszów rysunek J. Baua

Zrobiliśmy to, wyrzucaliśmy wszystko, co tylko mogliśmy, tak aby do zobaczenia zostało tak mało jak to tylko możliwe. Ukraińscy strażnicy otoczyli nas. Göth rozkazał przynieść ze swojego domu bicze i rozpocząć chłostanie. Göth robił to osobiście, używając biczy z długimi skórzanymi sznurami, jak również cięższego typu bicza - nosorożca.
Göth nie był uzbrojony, nosił jedwabną koszulę i rodzaj bluzy narzuconej na ramiona, nie nosił także żołnierskiego pasa. Obiecał, że zastrzeli 30 z grupy jeśli nie ujawnimy skąd pochodzą pieniądze na produkty żywnościowe, które zostały znalezione i jakie metody zostały użyte do kontaktów ze społecznością na zewnątrz obozu. Przypadkowe bicie rozpoczął kolbą karabinu Kundego, potem załadował broń i najpierw nie obrawszy celu rozpoczął strzelanie do nas z odległości 1-2 kroków.
Rozkazał nam ustawić się w 3 rzędach po 10 w każdym i zaczął strzelać. Stałem jako pierwszy w pierwszej dziesiątce. Pierwszy strzał przeszedł na prawo przez moją rękę, kula później uderzyła i przebiła głowę mężczyzny stojącego obok mnie, a potem w szyję trzeciego mężczyzny. Powtórzył i strzelił drugi raz celując jakoś lepiej i zabijając jednego z 30. Potem bił nas kolbą karabinu, bo skończyła mu się amunicja. Potem wyrzucił karabin i wydał rozkaz swoim zastępcom aby zaczęli nas bić."”

Robotnicy przymusowi *

Praca kobiet *

14 maja 1944 był prowadzony pod nadzorem Götha i obozowego lekarza SS doktora Blancke tak zwany "apel zdrowotny". W rezultacie którego prawie 1,400 osób uznano za niezdolnych do pracy i wysłano do Auschwitz, gdzie cały transport po przybyciu – 24 maja został zagazowany w Birkenau. Ta "Akcja” była przeprowadzona z inicjatywy Götha, po to aby zrobić miejsce dla transportu Żydów węgierskich.

Prawie 8,000 ludzi (pośród nich znajdowali się więźniowie z Montelupich w Krakowie) zostało zamordowanych w trzech miejscach mordów znajdujących się w obozie: Chujowa Górka (południowo-zachodnia część), Cipowy Dołek (południwo-wschodnia część) i północna część starego cmentarza.
Zbliżanie się Armii Radzieckiej latem 1944 stało się sygnałem do rozpoczęcia likwidacji obozu, którą poprzedziła ekshumacja i palenie ciał na Chujowej Górce. W lipcu i sierpniu 1944 transporty więźniów opuściły Płaszów wyjeżdżając do Auschwitz, Stutthof, Flossenbürg, Mauthausen, i innych KZ - ów.

13 września 1944 SS- und Polizeigericht VI w Krakowie aresztowały Götha. Został oskarżony o sprzeniewierzenie kosztowności i majątku ofiar obozu, a także Żydów z getta w Krakowie i Tarnowie. Göth faktycznie zarządzał częste przeszukiwania i konfiskaty. Został również oskarżony o kradzież mebli i mienia podczas likwidacji getta. Jego asystent, Lagerälteste (starszy obozowy) Chilowicz, pomagał mu gromadzić zrabowane kosztowności i inne mienie. Chilowicz był szefem żydowskiego Ordnungsdienst miał pełniewładzy nad obozem i całkowite poparcie Götha.
Jednakże gdy czas likwidacji obozu zbliżył się, Göth zorganizował dla Chilowicza i jego rodziny ucieczkę, ale rozkazał aby w czasie ucieczki Chilowicz i jego rodzina zostali zastrzeleni pozbywając się w ten sposób kluczowych świadków.

14 stycznia 1945, dzień przed wyzwoleniem Krakowa przez Armię Czerwoną, ostatni więźniowie - 178 kobiet i dwóch chłopców – zostało wysłanych do Auschwitz.

Procesy:

Mosbach, 1961:
Müller, Franz-Joseph - dożywocie
(Haftstättenpersonal ZAL Plaszow, Haftstättenpersonal ZAL Prokocim, Haftstättenpersonal ZAL Biezanow)
Udział w zbrodniach HS ZAL Płaszów, HS ZAL Prokocim, HS ZAL Bieżanów, w okresie od czerwca 1942 – listopada 1943. Pojedyncze zastrzelenia Żydów w żydowskim obozie pracy przymusowej z różnych przyczyn. Masowe zastrzelenie 37 żydowskich kobiet, które były nielegalnie przetrzymywane w domu niemieckiego oddziału w obozie pracy, a także 10 chorych Żydów z izby chorych płaszowskiego obozu, 11 Żydów z kolumny pracujących, gdyż rzekomo nie maszerowali w określonym porządku i na koniec 11 członków Einsatzkommando przymusowego obozu pracy Prokocim, którzy próbowali samodzielnie dostarczyć jedzenie podczas drogi, jak też 6 chorych lub rannych więźniów podczas likwidacji ZAL Prokocim w marcu 1943.

Kiel, 1968:
Hei., Hermann - proces zawieszony
Mül., Franz Josef - uniewinnienie
(Polizei Sipo Krakau, Haftstättenpersonal ZAL Bochnia)
Udział w zbrodniach w latach 1942-43: w Krakowie, Bochni, Wieliczce, HS ZAL Płaszów – Deportacje do KL Bełżec i Auschwitz. Pojedyncze i masowe mordowanie Żydów.

Berlin, 1973:
Bigell, Karl-Heinz - dożywocie
(Haftstättenpersonal ZAL Plaszów)
Udział w zbrodniach w HS ZAL Płaszów, od kwietnia do maja 1943: Erschießung eines jüdischen Häftlings, der von den vom Lagerkommandanten Göth und dem Angeklagten auf ihn gehetzten Hunden schwer verletzt worden war.

Hannover, 1979:
Hei., Kurt Heinrich August Dietrich - uniewinnienie
(Polizei Sipo Krakau)
Udział w zbrodniach Kraków, HS ZAL Płaszów, w latach 1942-43: deportacje krakowskich Żydów do KL Bełżec in drei Aktionen sowie Einzelerschießungen im Verlaufe dieser 'Aussiedlungsaktionen'. Erschießung von 30-40 Polen, darunter Geistliche und Juden, im ZAL Plaszów.

Zdjęcia:
O'Neil Collection
Yad Vashem (Plaszów Aerial Photo)
GFH *

Źródła:
The Trial of Amon Goeth – Niepublikowany przekład angielski. Dzieki uprzejmoąci R. O'Neila
Gutman, Israel ed. Encyclopedia of the Holocaust. Macmillan Publishing Company, New York, 1990
Broszura: Obóz Koncentracyjny Płaszów - brak autora, brak edytora
The Krakow Diary of Julius Feldman. Quill Press, Kirton, 2002

Autor mapy: Józef Bau.

© ARC 2006