Copyright
Holder's Notice: Please avoid an outdated version of this page
which was
put online without my permission at http://www.deathcamps.org.
Details van de KZ leuzen
“Arbeit macht frei“ en
“Jedem das Seine“ etc.
en van decoraties en opschriften op
gaskamergebouwen van
“Einsatz Reinhard(t)”
vernietigingskampen
Laaste update 8 juli 2007
Zie ook foto’s van leuzen etc. Op http://death-camps.org/websites/jphotonl.htm
KL Dachau: Arbeit macht frei*)
Reconstructie uit 1965 van de
uit 1937?/1938? stammende leuze op de poort. Foto van de orignele leuze. Voor
gedetailleerde informatie over de poort en het poortgebouw zie: http://www.scrapbookpages.com/DachauScrapbook/KZDachau/Poortgebouw.html. De
kleine voetgangersdeur met de leuze, opent vandaag de dag, naar buiten, van het
poortgebouw vandaan. Een in 1945 gemaakte foto laat zien, dat de deur destijds
naar binnen opende. Dit werd wellicht veroorzaakt door het geweld, waarmee de
Amerikaanse troepen zich toegang verschafte. De originele poort werd gemaakt
door KZ gevangen, de smid Karl Röder.
KL Sachsenhausen: Arbeit
macht frei*)
Foutieve reconstructie uit
1961 van de uit 1938?/1939? stammende poortleuze. De plaats van de woorden
verdeeld over twee regels (origineel: Arbeit macht // frei) en het gebruikte
lettertype zijn gewijzigd. Foto van de originele leuze. Het is niet zeker of de
kleine voetgangersdeur origineel is en functioneert zoals oorspronkelijk
bedoeld. De hierboven genoemde Scrapbookpages beweren, overigens zonder een
bron te noemen of een foto te plaatsen, dat de poort van de voorloper van KL Oranienburg (1933-34) eveneens met de
leuze Arbeit macht frei was versierd. Deze bewering wordt echter door het Sachsenhausen Memorial Museum, beheerder
van Gedenkstätte Oranienburg, tegengesproken. Een foto uit 1933 laat ook geen
leuze zien.
KL Buchenwald:
Jedem das Seine / Recht oder Unrecht - Mein
Vaterland**)
Jedem das Seine: Bewaard gebleven poort leuze uit 1938. Deze poort werd gemaakt door een groep KZ
gevangenen met de medewerking van smid Fritz Weißgerber (Zijn niet gepubliceerd
Rapport van 1968). Recht oder Unrecht – Mein
Vaterland: Origineel, met leuze gegraveerd houten bord uit 1938 aan de
buitenkant van het poortgebouw. Het bord werd verwijderd en niet meer
gereconstrueerd.
KL Flossenbürg:
Arbeit macht frei*)
Originele uit 1938?/1939?
stammende inscriptie op een granieten plaat op de linker pilaar van de poort,
gezien vanaf de buitenkant.. Een vergelijkbare granieten plaat met de tekst: Schutzhaftlager was aangebracht op de
rechter pilaar. Beide granieten platen
zijn verwijderd en niet gereconstrueerd, maar de pilaren zelf zijn op zijn
laatst in 1949 op een andere locatie binnen de herdenkingsplaats
teruggeplaatst. Er zijn foto’s van beide originele leuzen.
Frauen-KL Ravensbrück Geen leuze
(Bevestigd door Ravensbrück Memorial Museum en Professor Brückner*)
Twijfelachtige bewering van Anja
Lundholm (1988) en zuster “Theodolinde” (=Katharina) Katzenmaier (1996) m.b.t.
een in 1939?/1940? aangebrachte leuze, vergelijkbaar met de leuze van Auschwitz
(I). Een in 1941, tijdens het bezoek van Himmler genomen foto, laat geen leuze
zien boven de poort. In 1943 werd, een paar meter buiten de begrenzing van de
oude poort een nieuwe poort gebouwd. Het is niet duidelijk, of bovengenoemde
bewering betrekking heeft op de nieuw gebouwde poort..
KL Auschwitz
(I):
Arbeit macht frei*)
Originele, in 1940 aangebrachte leuze, boven de
poort. Dit inscriptie werd vervaardigd door een groep van KZ gevangenen met
medewerking van de smid Jan Liwacs
(1898-1980) (zijn niet gepubliceerd Rapport uit 1969).
KL Groß-Rosen:
(Arbeit macht frei?)*)
Waarschijnlijk een
onnauwkeurige reconstructie uit 1979 van de leuze uit 1940?/1941? boven de
ingang van het poortgebouw. Geen foto van originele leuze. Gedenkstätte
Gross-Rosen is, op grond van verklaringen van voormalige gevangenen van mening,
dat het nagenoeg zeker is, dat destijds de leuze Arbeit macht frei boven de poort hing, maar dat deze vóór 1948,
toen het Sovjet leger het kampgebied terug gaf aan de nieuwe Poolse staat, werd
verwijderd. Een foto uit 1946 laat geen leuze zien. Professor Brückner*)
lijkt ook te twijfelen aan de authenticiteit van deze leuze.
Gestapo gevangenis Kleine
Festung Theresienstadt:
Arbeit macht
frei*)
Op zijn laatst in 1945
vervaardigde, vernieuwde uitvoering van de leuze in een gedeeltelijk gewijzigde
letterstijl, geschilderd boven de poort van het adminstratiegedeelte van het
kamp. Foto uit 1941 van de originele
leuze. Dit is de enige bekende Arbeit macht frei leuze buiten een KL. Reden hiervoor is
onbekend.
Decoraties op
gaskamergebouwen in
“Einsatz Reinhard(t)” vernietigingskampen
Sonderkommando Bełżec: Davidster,
Hackenholt-Stiftung en Bade- und Inhalationsräume***)
Davidster en
beschildering uit 1942, op de voorgevel van het nieuwe gaskamergebouw. Het
gaskamergebouw werd in 1943 door de SS vernietigd. Geen foto van originele
decoraties.
Sonderkommando Sobibór: Davidster en Badehaus en / of Seuchen-
Bekämpfungsstelle***)
Davidster en
beschildering uit 1942, op de voorgevel van het gaskamergebouw. Het
gaskamergebouw werd in 1943 door de SS
vernietigd. Geen foto van originele decoraties.
Sonderkommando Treblinka (II): Davidster en זה השער לה' צדיקים יבואו בו***)
Davidster en Hebreeuwse
inscriptie bestaande uit of 1. Borduursel op het rituele gordijn
voor de toegangsdeur of 2. Beschildering van de voorgevel van het nieuwe
gaskamergebouw. Het gaskamergebouw werd in 1943 door de SS vernietigd. Geen
foto van originele decoraties.
*) Arbeit macht frei (Arbeid bevrijdt).
Herkomst? Eerst genoemd als boektitel: Lorenz Diefenbach: (uitgegeven als
serie) Wenen 1872 / (uitgegeven als boek) Bremen 1873. Bekend als
sticker/stempel van de zogenoemde “völkische” (later Nazi-vriendelijke) Deutscher
Schulverein, Wenen, uiterlijk 1924 (waarschijnlijk 1922). Exacte
oorsprong als KZ leuze is onbekend. Zonder bronvermelding schrijft de
bovengenoemde website Scrapbookpages het gebruik van de leuze Arbeit macht frei als KZ-leuze, toe aan
propaganda minister Joseph Goebbels (1897-1945). Terwijl Harold Marcuse
in: "Legacies of
Een
belangrijk element dat zou kunnen leiden tot een groter begrip van het gebruik
van de leuze Arbeit macht frei in de
van oorsprong als heropvoedingskampen bedoelde KZ’s wordt misschien gevonden in
de Meilensteinen
van Himmler: ”Es gibt
einen Weg zur Freiheit. Seine
Meilensteine heißen: Gehorsam, Fleiß, Ehrlichkeit, Ordnung, Sauberkeit,
Nüchternheit, Wahrhaftigkeit, Opfersinn und Liebe zum Vaterland! ” (Er is een
weg die leidt naar de vrijheid, de criteria zijn: Gehoorzaamheid, Vlijt,
Eerlijkheid, Orde, Netheid, Nuchterheid, Waarachtigheid, Opofferingsgezindheid
en liefde voor het vaderland!”), een leuze die in grote letters was
aangebracht in KL Dachau (woorden geschilderd op het dak van het
keuken/was/opslag gebouw), KL Sachsenhausen (Oorspronkelijk geschilderd op de gevel
van een barak, later werden de
diverse woorden over verschillende gevels verspreid), KL Neuengamme (woorden
geschilderd op het dak van de keukenbarak) en mogelijk ook KL Buchenwald (geschilderd ?, bron?), KL
Mauthausen (woorden verspreid over verschillende gevels van diverse
barakken, bron: Hans Marsalek: "Die
Geschichte des Konzentrationslagers Mauthausen", Wenen 1980, p 74) en KL
Auschwitz (I) (woorden 1. Geschilderd op het dak van de keukenbarak, bron: schilderij van
voormalig gevangene Wladyslaw Siwek 1907-1983 "A Penal Company Returning from Work" 1950?, tentoongesteld in
het Museum van Auschwitz-Birkenau, en 2. Geschreven op een ingelijst klein
glazen bord aangebracht op ?, bron:
Jerzy Debski: “Schilder und Tafeln im
Lager”, Hefte von Auschwitz nr. 21, Oświęcim 2000, p.175 = Inventar-Nr.PMO-II-4-256, afmeting: 480 x 635 x
Voornaamste bronnen: Wolfgang Brückner: "Arbeit macht frei. Herkunft und Hintergrund der KZ-Devise",
Opladen 1998, met toevoegingen en correcties in “Gedenkstättenkultur als wissenschaftliches Problem. KZ-Embleme in der
Museumsdidaktik“ = pp.525-
**) Jedem das Seine (~Ieder het zijne).
De fameuze KL
Buchenwald leuze, in tegenstelling tot Arbeit
macht frei, gelezen vanaf de binnenkant van het kamp. Oorsprong als KZ-camp leuze is onbekend. Duitse vertaling van Suum cuique
uitgangsprincipe van het Romeinse burgerrecht.
Juridische oorsprong: Plato 427-347 BC (Politeia 332), Aristoteles
384-322 BC (Rhetorika 1366 b), Marcus Porcius Cato (de Oude) 234-149 BC
(in ?: “Suum cuique per me uti atque frui licet” (~Wat mij betreft moet iedereen
kunnen genieten van wat hem toebehoort”),
Marcus Tullius Cicero 106-43 BC (De legibus I,19: “Justitia suum cuique distribuit." (~"Gerechtigheid geeft ieder
het zijne."), Lucius Annaeus Seneca
3 BC-55 AD (Epistulae morales 81,7) en Domitius Ulpianus =Ulpian 170-228 (Citaat uit Emperor
Justinian’s Corpus Iuris Civilis 533, Digesta 1.1.10: “pr. Iustitia est constans
et perpetua voluntas ius suum cuique
tribuendi. 1. Iuris praecepta sunt haec: honeste vivere, alterum non
laedere, suum cuique tribuere. 2. Iuris prudentia est divinarum atque humanarum rerum notitia,
iusti atque iniusti scientia.” (~”pr. Gerechtigheid is de constante en onvermoeibare wens iedereen te geven waar hij recht op heeft.
1. De voorschriften van de wet zijn de volgende:
een eervol leven te leiden, niemand kwaad te doen, ieder het zijne te geven. 2.
Rechtspraak is de kennis van goddelijke en menselijke aangelegenheden, de
kennis van wat recht en onrecht is.”). Zie ook de religieuze
en philosofische interpretatie: Paulus ? -ca. 64 AD (Galatianen
VI,5), Aurelius Augustinus 354-430 (De civitate dei XIX,21), Thomas
Aquinas 1225-1274 (Summa theologica II-II,57,4), William Shakespeare
1564-1616 (Titus Enronicus I,2: “Suum cuique is our Roman justice” (“Suum cuique is onze Romeinse
gerechtigheid”), Thomas Hobbes 1588-1679 (Leviathan I,15), Baruch Spinoza 1632-1677 (Tractatus politicus II,23),
Gottfried Wilhelm von Leibniz 1646-1716 (De Jure et
Justitia, Tria Praecepta), Immanuel Kant 1724-1804 (Einteilung der
Rechtslehre A) en eventueel Friedrich Nietzsche 1844-1900 (Menschliches,
Allzumenschliches I,92). Suum cuique
was het motto van de hoogste Pruisische onderscheiding, de Schwarzer Adler (Zwarte Adelaar) ingesteld in 1701 (vanaf
1918 de Hohenzollern onderscheiding).
Naast
de beruchte Jedem das Seine leuze,
was vanaf de buitenkant gezien, op het poortgebouw van KL Buchenwald een andere
leuze met vergulden letters gesneden in een houten bord boven de poort
zichtbaar: “Recht oder Unrecht - Mein Vaterland“.
Duitse vertaling van de beroemde leuze van de Amerikaanse marinecommandant Stephen
Decatur 1779-1820, uitgesproken als een toost op een banket in 1816: “Our country! In her
intercourse with foreign nations, may she always be in the right; but our country, right or wrong”.
Voormalig gevangene Egon Rentzsch
schrijft het gebruik als KZ leuze in zijn Report
van September 3rd 1968 toe aan het hoofd van het kamp bureau van KL
Buchenwald, SS-Obersturmbannführer Robert Riedl (1912-?) aangesteld
door het latere hoofd van de SS-WVHA, SS-Gruppenführer Oswald Pohl (1892-1951).
Riedl koos Recht oder Unrecht – Mein
Vaterland als poort-opschrift, maar later werd als gevolg van een bevel het
opschrift Jedem das Seine gekozen en
gefabriceerd in februari / maart 1938. Volgens Walter Poller: “Arztschreiber
in
Voornaamste bronnen: Informatie van Buchenwald Memorial Museum en Hermann Klenner (een radicaal
standpunt): http://www.sopos.org/aufsaetze/3c7d45aeb2e57/1.phtml
"Jedem das Seine. Geschichte eines
Schlagworts".
***) “Einsatz Reinhard(t)”vernietigingskampen: Davidster en
opschriften op de voorgevel van gaskamergebouwen:
Volgens historicus Robin O´Neil: “Belzec: Prototype for the Final Solution: Hitler´s Answer to the
Jewish Question”, verschenen als e-boek 2004 op http://www.jewishgen.org/Yizkor/belzec1/belzec1.html#TOC
verschilden de vijf gaskamergebouwen in de drie “Einsatz Reinhard(t)”
vernietigingskampen aan de buitenkant licht van elkaar, ondanks het feit dat
zij volgens dezelfde richtlijnen werden gebouwd. Vermoedelijk werden zij allen met een grote Davidster versierd en
werd een opschrift aangebracht om op een
“mikva” ~een ritueel Joods badhuis te lijken, bron: ? Pavel Vladimirovich Leleko 1922-????:
Sovjet verhoor 1945. Deze misleiding bereikte een geraffineerd hoogtepunt met
de bouw van het nieuwe gaskamergebouw in Treblinka (II), dat werd ontworpen om
op een synagogue te lijken, bron:
ontsnapte gevangene Yankel (alias. Jankiel or Jacob) Wiernik 1889-1972: a. Pamflet “Rok w Treblince” (“A Year in
Treblinka”), gepubliceerd Warschau / New York 1944, b. Getuige bij de Poolse onderzoeksrechtbank, Warschau 1946, c. 1:50
scale model, voltooid in
1959, tentoongesteld bij het Ghetto Fighters´ House, Beit Loghameit, Israel en d. Getuige bij het Eichmann proces,
Jerusalem, Israel 1961 en Alexener Donat (ed.): “The Death Camp Treblinka: A
Documentary”. New York 1979, p.161.
SK
Bełżec (nieuwe gaskamers): Grote
Davidster, bron: kampbezoeker SS-Obersturmführer Kurt Gerstein 1905-1945:
zogenaamde “Gerstein Report”, en een
verklaring geschreven in een Franse gevangenis vlak voor een zelfmoord in 1945
en ontsnapte gevangene Rudolf Reder 1881-19??: “Bełżec”. Cracow 1946, Hackenholt-Stiftung,
bron: bovengenoemde Gerstein, later bevestigd door mede kampbezoeker SS-Standartenführer, Dr. Wilhelm
Pfannenstiel 1890-1982: geschreven getuigenverklaring,
Darmstadt, West Duitsland 1950, en Bade- und
Inhalationsräume, bron: bovengenoemde Reder. De
bovengenoemde (in 1943 gepromoveerd tot) SS-Hauptscharführer Lorenz Hackenholt 1914-[1945]-???? hielp bij de bouw
en bij de bediening van de gaskamers in Bełżec en hielp bij de bouw van de gaskamers in Sobibór. De plannen voor de nieuwe gaskamers in Treblinka (II)
werden door Hackenholt, die in die tijd in Bełżec was
gestationeerd, gemaakt, maar hij hielp ook bij het
aanleggen van de gasleidingen in de Treblinka gaskamers, bron: Michael Tregenza: “Belzec Death Camp”, London 19?? ?, p.5)
SK Sobibór: Grote Davidster
en Badehaus (=badhuis), bron: ontsnapte gevangene Thomas (alias Toivi) Blatt 1927-: “Sobibor –
The Forgotten Revolt”.
SK Treblinka (II) (nieuwe gaskamers): Grote Davidster,
bron: hierboven genoemde Wiernik en historicus Yitzhak Arad: “Belzec, Sobibor, Treblinka. The Operation Reinhard Death Camps”. Bloomington, Indiana 1987, p.119 en זה
השער לה' צדיקים
יבואו בו, uitgesproken als Zair-Hasha'ar
L'Adonai Tzadeekim Yov'ow Bow =Dit is de poort des
Here, waardoor Rechtvaardigen zullen binnentreden =de Bijbel:
Psalm 118:20), of een 1. Borduursel op een ritueel gordijn voor de ingang naar het gaskamergebouw,
bron:
bovengenoemde Wiernik, bevestigd door ontsnapte gevangene Avraham
Zigmund Lindwasser ????-????: Een getuige op het Eichmann proces,
Jerusalem, Israel 1961, claimt dat in plaats van een toegangsdeur een zwaar
kleed de ingang naar de gaskamers bedekte en bovengenoemde Donat, p.301 of een 2. Geschilderd opschrift op de voorgevel van het gaskamergebouw,
waarschijnlijk boven de toegangsdeur, bron: ontsnapte gevangene Eliahu
(alias Eli)
Rosenberg (19??-): telefonisch interview 2006 door Michal Chocholatý op verzoek van
het ARC en historicus Witold Chrostowski “Extermination Camp Treblinka”. London?
2004, p. 61 (citeert?). Voor details
van het oude en het nieuwe gaskamergebouw in Treblinka zie: http://www.death-camps.org/gas_chambers/gas_chambers_treblinka.html
en voor een CAD reconstructie van het nieuwe gaskamergebouw: http://www.death-camps.org/gas_chambers/gas_chambers_trebcad.html.
Voornaamste bronnen: Informatie verzorgd door leden van het ARC.
Als u onjuistheden constateert, of aanvullingen
dan wel vragen heeft, neemt u dan alstublieft contact op met webmaster@death-camps.org
Copyright
© 2003-2007 John
Ulrich Poulsen
Nederlandse vertaling: Sion Soeters
Terug naar mijn main page: http://www.death-camps.org/websites/jmain.htm
Terug naar Aktion
Reinhard Camps main page: http://www.death-camps.org