Copyright Holder's Notice: Please
avoid an outdated version of this page
which was put online without my
permission at http://www.deathcamps.org.
Objaśnienie napisów umieszczonych na
bramach obozów koncentracyjnych
“Arbeit macht frei“ i “Jedem das Seine“
itp.
i
zdobienia na budynkach komór
gazowych w
obozach eksterminacji „Einsatz Reinhard(t)”
Ostatnia aktualizacja 24
lutego, 2007
Zobacz fotografie bram obozowych itp: http://www.death-camps.org/websites/jphotopl.htm
KL Dachau: Arbeit macht frei*)
1965 - rekonstrukcja
motta obozowego pochodzącego z 1937 lub 1938 roku. Fotografia oryginalnego
napisu. W celu uzyskania szczegółowych informacji na temat bramy
głównej, zobacz: http://www.scrapbookpages.com/DachauScrapbook/KZDachau/Gatehouse.html. Dzisiaj furtka, na której znajduje się motto otwiera się na
zewnątrz. Zdjęcie wykonane w dniu wyzwolenia w 1945 roku ukazuje
jednak furtkę otwartą do wewnątrz, co najprawdopodobniej
wiązało się z siłowym naparciem na bramę przez
amerykańskich żołnierzy, którzy wyzwolili obóz. Brama
została wykonana przez więźnia KL Dachau - kowala Karla Rödera.
KL Sachsenhausen: Arbeit macht frei*)
Dzisiejsza brama (wykonana w 1961 roku) jest
niedokładną rekonstrukcją oryginału pochodzącego z
1938?/1939? roku. Dotyczy to głównie układu typograficznego
sformułowania Arbeit macht frei rozmieszczonego pierwotnie w dwóch liniach
oraz innego kroju czcionki. Fotografia ukazuje oryginalną bramę. Nie
ma pewności, że główna brama wyposażona w furtkę jest
całkowicie oryginalna. Źródło
fotografii nieznane; wzmiankowane Scrapbookpages twierdzi, że
wcześniej powstały KL Oranienburg (1933-34) wyposażony
był również w bramę, na której znajdował się napis Arbeit
macht frei. Jednak informacja ta nie została potwierdzona przez
muzeum w Sachsenhausen, które jednocześnie jest nadzorcą muzeum KL
Oranienburg. Na fotografii z 1933 brak
napisu na bramie obozowej.
KL Buchenwald: Jedem
das Seine / Recht oder Unrecht - Mein Vaterland**)
Jedem das Seine: napis oryginalny pochodzący z 1938 roku. Brama została wykonana przez grupę
więźniów, w której znajdował się kowal Fritz Weißgerber (pisał na ten temat w swoim
nieopublikowanym raporcie z 1968 roku). Recht oder Unrecht – Mein Vaterland:
napis z 1938 roku, wyrzeźbiony w drewnianej desce, która znajdowała
się na zewnątrz nad główną bramą obozu. Usunięty i niezrekonstuowany.
KL Flossenbürg: Arbeit macht frei*)
Oryginalna inskrypcja
pochodząca z 1938 lub 1939 roku wyrzeźbiona w granitowej płycie
umieszczonej na lewym filarze głównej bramy obozowej, widok z
zewnętrz. Na prawym filarze bramy znajdowała się podobna granitowa
płyta z napisem Schutzhaftlager. Obie tablice zostały
usunięte i niezrekonstruowane, a natomiast filary bramy głównej
zostały przeniesione (najpóźniej w 1949 roku) w inne miejsce i
stały się częścią miejsca pamięci. Zachowały
się fotografie obu oryginalnych napisów.
Frauen-KL Ravensbrück Brak napisu (informacja potwierdzona przez muzeum
w Ravensbrück i prof. Brücknera*)
Istnieją bardzo
niepewne relacje Anji Lundholm (1988) i siostry “Theodolinde” (=Katarzyna)
Katzenmaier (1996), które twierdzą, że w roku 1939 bądź
1940 nad głównym wejściem do obozu istniał napis bardzo podobny
do motta znajdującego się nad bramą obozu Auschwitz (I). Jednak
na fotografii z 1941 przedstawiającej inspekcję Himmlera w
Ravensbrück nie widać żadnego napisu tak na bramie jak i nad
nią. W 1943 roku zamontowano nową bramę, która znajdowała
się kilka metrów dalej w stosunku do poprzedniej. Nie jest jasne, czy
wspomniane relacje nie odnoszą się właśnie do tej nowej
bramy.
KL Auschwitz (I): Arbeit macht frei*)
Oryginalny napis z 1940 roku w postaci wstęgi umieszczonej nad
główną bramą obozu. Napis ten został wykonany przez
więźniów, wśród których był mistrz ślusarski Jan
Liwacs (wyjątek z jego nieopublikowanego raportu z 1969 roku).
KL Groß-Rosen: (Arbeit macht frei?)*)
Przypuszczalnie
niedokładna rekonstrukcja pochodząca z 1979 roku napisu umieszczonego
w roku 1940 lub 1941 nad głównym wejściem do obozu. Brak zdjęcia
z oryginalnym mottem. Pracownicy muzeum w Gross-Rosen twierdzą, że
istnienie takiego właśnie napisu potwierdzają zeznania
byłych więźniów. Napis został usunięty przed 1948 rokiem,
kiedy tereny, na których znajduje się obóz w pobliżu Rogoźnicy
znalazły się na terenie Polski. Na fotografii z 1946 roku brak napisu
nad bramą. Prof. Brückner*) wątpi w
autentyczność znajdującego się tam napisu.
Ale zachował się rysunek projektu z 194?,
przedstawiający w prostym, gotyckim stylu dekoracyjny napis Arbeit
macht frei, który miał być umieszczony ponad nigdy nie
wybudowaną drewnianą bramą wejściową.
Więzienie Gestapo Twierdza
Theresienstadt:
Arbeit macht frei*)
Napis odnowiony po 1945
roku, częściwo zmieniony krój czcionki w stosunku do napisu
oryginalnego, który był namalowany nad
łukowatym wejściem do korytarza. Fotografia oryginalnego napisu z
1941 roku. Przyczyna umieszczenia tam napisu Arbeit macht frei nieznana.
To jedyny przypadek zamieszczenia tego napisu w innym miejscu niż obóz
koncentracyjny.
Zdobienia na budynkach komór
gazowych
w
obozach eksterminacji „Einsatz Reinhard(t)”
Sonderkommando
Bełżec: Gwiazda Dawida, Hackenholt-Stiftung i Bade- und
Inhalationsräume***)
1942 – Gwiazda Dawida - znak i malowidło na
szczycie budynku nowej komory gazowej. Budynek komory gazowej zburzony w 1943
r. Przez SS. Nie ma fotografii oryginalneych zdobień.
Sonderkommando
Sobibór: Gwiazda Dawida i Badehaus i / lub Seuchen-Bekämpfungsstelle***)
1942 – Gwiazda Dawida - znak i malowidło na
szczycie budynku nowej komory gazowej. Budynek komory gazowej zburzony w 1943
r. Przez SS. Nie ma fotografii oryginalnych zdobień.
Sonderkommando
Treblinka (II): Gwiazda Dawida i
זה השער לה'
צדיקים יבואו בו***)
1942 – Gwiazda Dawida – znak i albo: 1. haft na rytualnej zasłonie,
zakrywającej wejście, albo 2.
malowidło na szczycie nowym budynku komory gazowej, prawdopodobnie nad
drzwiami wejściowymi. Budynek komory gazowej zburzony w 1943 r. Nie ma
fotografii oryginalnych zdobień.
*) Arbeit macht frei (dosłownie Praca czyni wolnym ~Przez
pracę do wolności).
Źródło? Pierwsza wzmianka (jako tytuł książki): Lorenz
Diefenbach: (w odcinkach) Wiedeń 1872 / (pierwsze wydanie
książkowe) Brema 1873. Slogan ten występował również
jako naklejka lub znaczek współpracowników tak zwanej völkische Deutscher
Schulverein (~Związek Szkół Niemieckich) w latach
dwudziestych w Wiedniu. Nieznana jest geneza wykorzystania tego sloganu jako
motta obozowego. Nieznane jest również źródło informacji podanej
przez wzmiankowany serwis Scrapbookpages, który przypisuje wykorzystanie
hasła Arbeit macht frei jako motta obozowego Ministrowi Propagandy Josephowi
Goebbelsowi (1897-1945). Harold Marcuse w: "Legacies of
Dachau. The Uses and Abuses of a Concentration Camp 1933–2001",
Cambridge 2001, powołując się na pracę Johannesa Tuchela: "Die
Inspektion der Konzentrationslager 1938-1945. Das
System des Terrors. Eine Dokumentation", Berlin 1994, gdzie
wykorzystanie hasła Arbeit macht frei
jako motta obozowego przypisuje się pierwszemu komendantowi KL Dachau i
późniejszemu szefowi IKL Theodorowi Eicke (1892-1943). Zobacz również: Eric
Joseph Epstein i Philip Rosen: “Dictionary of the Holocaust. Biography,
Geography, and Terminology”,
Westport 1997, w której znajduje się przypis z pracy Toma Segeva: ”Soldiers of Evil: The Commandants of the Nazi
Concentration Camps”, New York 1987. Pierwszy komentant KL Auschwitz Rudolf Höss (1900-1947) w
swojej autobiografii spisanej w więzieniu “Wspomnienia Rudolfa Hössa komendanta obozu
oświęcimskiego”
(Warszawa 1951), podaje własną interpretację wykorzystania
hasła Arbeit macht frei jako
motta obozowego.
Istotnym elementem dla zrozumienia użycia
hasła Arbeit macht frei jako obozowego motta są surowe tzw. doktryny
Himmlera objaśniające „wychowaczy i resocjalizacyjny” cel pobytu
w obozie koncentracyjnym; brzmią one następująco: „Es gibt einen Weg zur Freiheit. Seine Meilensteine heißen: Gehorsam, Fleiß,
Ehrlichkeit, Ordnung, Sauberkeit, Nüchternheit, Wahrhaftigkeit, Opfersinn und
Liebe zum Vaterland! ” (~“Jest tylko jedna
droga do wolności. Droga ta prowadzi przez: Posłuszeństwo,
Pilność, Uczciwość, Schludność,
Czystość, Trzeźwość, Prawdomówność,
Wolę Poświęcenia i Patriotyzm!”), które były
namalowane ogromnymi literami w KL Dachau (słowa namalowano na dachu kuchni, pralni i magazynów obozowych), KL
Sachsenhausen (słowa najpierw namalowano na szczycie jednego
baraku, a potem rozmieszczono na szczytowych ścianach kilku baraków)
)[please highlight which words mean: „first” and „later”], KL Neuengamme
(słowa namalowane na dachu obozowej kuchni) i przypuszczalnie w KL
Buchenwald (słowa namalowane na?, źródło ?), KL
Mauthausen (słowa rozmieszczone na szczytach kilku baraków,
źródło: Hans Marsalek: "Die Geschichte des
Konzentrationslagers Mauthausen", Wiedeń 1980, str.74) i KL
Auschwitz (I) (słowa 1. namalowane na dachach baraków
kuchennych, źródło: obrz namalowany przez
byłego więźnia Władysława Siwka 1907-1983 "Kompania
karna powraca z pracy" 1950?, wystawiony w Państwowym Muzem
Auschwitz-Birkenau, i 2. wypisane na
małej szklanej płytce umieszczonej w?, źródło: Jerzy
Dębski: “Schilder und Tafeln im Lager”, Hefte von Auschwitz nr. 21,
Oświęcim 2000, str.175 = Inventar-Nr.PMO-II-4-256, wymiary: 480 x 635
x 15 mm (tektura, atrament, drewno, szkło), eksponat zachowany, obecnie
nie wystawiany Państwowym Muzeum Auschwitz-Birkenau). Poza tą
małą tabliczką z mottem z KL Auschwitz, (I), Żaden z tych napisów nie zachował się do dzisiaj, ale
dysponujemy ich fotografiami z wyjątkiem kompleksów obozowych KL
Buchenwald, KL Mauthausen i KL Auschwitz (I).
Główne źródła: Wolfgang
Brückner: "Arbeit macht frei.
Herkunft und Hintergrund der KZ-Devise", Opladen 1998, z
uzupełnieniami i poprawkami w “Gedenkstättenkultur
als wissenschaftliches Problem. KZ-Embleme in der Museumsdidaktik“ = strony
525-565 w “Kulturen – Sprachen – Übergänge. Festschrift für H. L. Cox zum
65. Geburtstag“, Kolonia, Weimar, Wiedeń 2000, i Dirk
Riedel: "Arbeit macht frei. Leitsprüche und Metaphern
aus der Welt des Konzentrationslagers" = strony 11-29 w: Wolfgang
Benz/Barbara Distel (ed.): "Dachauer Hefte 22", Dachau 2006.
**) Jedem das Seine (~Każdemu, co mu się należy) Znany slogan umieszczony na bramie KL Buchenwald, w
przeciwieństwie do hasła Arbeit
macht frei umieszczone do wewnątrz obozu. Geneza wykorzystania nieznana. Niemieckie
tłumaczenie Suum cuique znanej
zasady będącej podstawą cywilnego prawa rzymskiego. Wywodzi się z prawniczych dzieł: Platona
(=Plato) 427-347 p.n.e. (Politeia 332), Arystotelesa (=Aristotle)
384-322 p.n.e. (Rhetoric 1366 b), Marcus Porcius Katon Starszy
234-149 p.n.e. (w ?: “Suum cuique per me uti atque frui licet” (~”Każdemu co mu się należy.”), Marcus Tullius Cyceron 106-43
p.n.e. (De legibus I,19: “Justitia suum cuique distribuit." (~”Prawo przyznaje, każdemu co mu się
należy)), Lucius Annaeus Seneka
3 p.n.e.-55 n.e (Epistulae morales 81,7) i Domitius Ulpianus= Ulpian
170-228 (wyjątek z dzieła Emperor Justinian’s Corpus Iuris
Civilis 533, Digesta 1.1.10: “pr. Iustitia est constans et perpetua voluntas ius suum
cuique tribuendi. 1. Iuris praecepta sunt haec: honeste vivere, alterum non
laedere, suum cuique tribuere. 2. Iuris
prudentia est divinarum atque humanarum rerum notitia, iusti atque iniusti
scientia.” (~”pr. Sprawiedliwość jest
stała i wieczna, pragnie dać każdemu to, do czego jest
uprawniony. 1. Podstawy prawa są
następujące: bądź szlachetny i prawy; nie rań nikogo; każdy
otrzyma to, co mu się należy. 2.
Nauka prawa jest obznajomiona ze sprawami boskimi i ludzkimi, opiera się
na zasadach co jest sprawiedliwe, a co nie jest.”). Zobacz również religijne I filozoficzne
interpretacje: Paulus (=św. Paweł) ?-ok. 64 n.e.
(Galatians VI,5), Aurelius Augustinus (=św. Augustyn)
354-430 (De civitate dei XIX,21), Thomas Aquinas (=św. Tomasz z Akwinu) 1225-1274 (Summa theologica II-II,57,4) William Shakespeare 1564-1616 (Titus
Andronicus I,2: “Suum cuique is our Roman justice” (~”Suum cuique to nasze Rzymskie prawa”)), Thomas Hobbes 1588-1679
(Leviathan I,15), Baruch Spinoza 1632-77 (Tractatus
politicus II,23), Gottfried Wilhelm von Leibniz
1646-1716 (De Jure et Justitia, Tria Praecepta), Immanuel Kant 1724-1804 (Einteilung
der Rechtslehre A) jak również Fryderyk Nietzsche 1844-1900
(Menschliches, Allzumenschliches I,92). Suum
cuique było mottem używanym na najwyższym pruskim
odznaczeniu tzw. Schwarzer Adler (Czarny Orzeł)
przyjętym w 1701 roku (od 1918 roku jako order Hohenzollernów).
Poza hasłem Jedem das
Seine istniało też inne motto w KL Buchenwald. Znajdowało
się ono na zewnętrznej fasadzie bramy. Było to napis: “Recht oder Unrecht - Mein Vaterland“, który
został wyrzeźbiony w drewnianej desce umieszczonej nad głównym
wejściem. Było to niemieckie tłumaczenie znanego
amerykańskiego zdania, które wygłosił admirałowi Stephenowi
Decatur 1779-1820, wznosząc toast podczas uroczystego
bankietu w 1816: “Our country! In her intercourse with foreign nations, may she
always be in the right; but our country, right or wrong” (~“To nasz kraj! W
kontaktach z innymi narodami powinien on stać na straży prawa, jednak
ma rację, czy błądzi jednak to moja Ojczyzna!”).
Były więzień Egon
Rentzsch w swoim “Raporcie
(3 wrzesień 1968r.) twierdzi, że myśl tę jako motto
obozowe wykorzystał SS-Obersturmbannführer Robert Riedl
(1912-?) na zlecenie późniejszego szefa SS-WVHA, ówczesnego
SS-Gruppenführera Oswalda Pohla (1892-1951). W istocie Riedl
wybrał Recht oder Unrecht – Mein Vaterland jako motto obozowe, ale
później, przypuszczalnie na rozkaz z zewnątrz jako motto główne
wykorzystano hasło: Jedem das Seine (umieszczono je na bramie na
przełomie lutego i marca 1938 roku). We
wspomnieniach byłego więźnia Waltera Pollera: “Arztschreiber
in Buchenwald. Bericht des Häftlings 996 aus Block 39", Hamburg 1946,
pojawia się informacja, że slogan: Recht oder Unrecht - Mein
Vaterland został dodany nie później jak przed grudniem 1938 roku.
Umieszczono go nad
głównym wejściem do obozu. Napis ten przepadł po wyzwoleniu
obozu w 1945 roku. Zachowała się jednak jego fotografia.
Główne
źródła: informacje pochodzące z muzeum w Buchenwaldzie i Hermanna
Klennera (radykalne spojrzenie): http://www.sopos.org/aufsaetze/3c7d45aeb2e57/1.phtml "Jedem das Seine. Geschichte
eines Schlagworts".
***) Obozy eksterminacji “Einsatz Reinhard(t)”extermination
camps: Gwiazda Dawida – znak i inskrypcje na szczycie frontu budynków komór
gazowych:
Podczas gdy pięć budynków komór gazowych
w trzech obozach eksterminacji Einsatz Reinhard(t)” były wybudowane w
podobny sposób, ale nieco różniły się wyglądem
zewnętrznym, zgodnie z tym co twierdzi historyk Robin O´Neil: “Belzec:
Prototype for the Final Solution: Hitler´s Answer to the Jewish Question”,
wydanej jako e-book w 2004, dostępnej na: http://www.jewishgen.org/Yizkor/belzec1/belzec1.html#TOC. Wszystkie budynki
posiadały dekorację w postaci Gwiazdy Dawida, a na łaźniach
były napisy, aby kojarzyły się z „mykwą” – rytualną
łaźnią żydowską, źródło: ? Pavel
Vladimirovich Leleko 1922-????: radzieckie przesłuchania z roku
1945. Ta próba oszustwa osiągnęła szczyt swojego wyrachowania w
momencie wybudowania nowych komór gazowych w Treblince (II), ich „architektura”
przypominała stare synagogi, źródło: zbiegły
więzień Yankel (zwany też Jankielem lub
Jakubem) Wiernik 1889-1972: a. ulotka “Rok w Treblince” (“A
Year in Treblinka”), opublikowane w Warszawie i Nowym Jorku w 1944, b.
świadek podczas polskiego dochodzenia, Warszawa 1946, c. model w
skali 1:50, ukończony w 1959 r., wystawiony w Beit
Loghameit, w Izraelu i d. świadek w procesie Eichmanna, Jerozolima,
Izrael 1961 i Alexander Donat (ed.) “The Death Camp
Treblinka: A Documentary”. Nowy Jork 1979, str.161.
SK Bełżec (nowe
komory gazowe): Ogromna Gwiazda Dawida,
źródło: odwiedzający obóz SS-Obersturmführer
Kurt Gerstein 1905-1945: zwany też “Gerstein
Report”, pisemne oświadczenie napisane we francuskim więzieniu
przed popełnieniem samobójstwa w 1945 i zbiegłego więźnia Rudolfa
Redera 1881-19??: “Bełżec”. Kraków 1946, Hackenholt-Stiftung (~Fundacja Hackenholt), źródło: wspomniany wyżej Gerstein,
potwierdzone później przez innego odwiedzającego obóz SS-Standartenführer, Dr. Wilhelma Pfannenstiela
1890-1982: pisemne oświadczenie dla sądu, Darmstadt, Zachodnie
Niemcy 1950, i Bade- und Inhalationsräume (~Łaźnie i Inhalatornie),
źródło: wspomniany wyżej Reder. Wyżej
wymieniony (awansowany w 1943 do stopnia) SS-Hauptscharführer Lorenz Hackenholt 1914-[1945]-???? Pomagał w budowie i funkcjonowaniu komór gazowych w Bełżcu
I asystował przy budowie komór gazowych w Sobiborze. Autorem planów nowych komór gazowych w Treblince (II) Hackenholt,
który w tym czasie stacjonował w Bełżcu, asystował
również przy doprowadzaniu rur do komór gazowych w Treblince, według
historyka Michaela Tregenza: “Belzec Death Camp”,
London 19?? ?, str. 5)
SK Sobibór
Ogromna Gwiazda Dawida i Badehaus (=Łaźnia),
źródło: zbiegły więzień Thomas (znany
również jako: Toivi) Blatt 1927-: “Sobibor – The
Forgotten Revolt”. Issaquah, Washington 1997, str.16 i / lub Seuchen-Bekämpfungsstelle (=Osrodek- zwlaczania zarazy") źródło: zbiegły więzień Eda
Lichtman 19??-???? (tekst napisany nad wejściem): “Świadectwo.
Z Mieleca do Sobiboru” 1957?, cytowany przez historyka Jacob Presser:
"Ondergang". den Haag 1965, tom.II, str.425, wskazany jako
dowód w procesie związanym z obozem w Sobiborzel, Hagen, Zachodnie Niemcy
1965/1966 I we fragmentach publikowanych przez historyka Miriam Novitch:
"Sobibor - Camp of Death and Revolt", Tel Aviv 1979 ~ "Sobibor
- Martyrdom and Revolt", New York 1980.
SK Treblinka (II)
(nowe komory gazowe): Ogromna Gwiazda Dawida,
źródło: wyżej wspomniany Wiernik i historyk Yitzhak
Arad: “Belzec, Sobibor, Treblinka. The Operation Reinhard Death
Camps”. Bloomington, Indiana 1987, str.119 i זה השער לה' צדיקים יבואו בו, w tłumczeniu: Zair-Hasha'ar L'Adonai Tzadeekim Yov'ow Bow = Otwórzcie mi bramy sprawiedliwości:
chcę wejść i złożyć dzięki Jahwe. =Biblia:
Księga Psalmów 118:20), znane także jako 1. haft na rytualnej
zasłonie zasłaniającej wejście do budynków komór gazowych,
źródło: wyżej wymieniony Wiernik, potwierdzone przez
zbiegłego więźnia Avrahama Zigmunad Lindwassera ????-????:
Świadek w procesie Eichmanna, Jerozolima, Izrael 1961, stwierdził,
że zamiast drzwi wejściowych była tylko gruba kotara i jak
wspomniany powyżej Donat, str.301 lub jako 2. inskrypcje namalowane na
szczycie budynku komory gazowej, prawdopodobnie nad drzwiami wejściowymi,
źródło: zbiegły więzień Eliahu (znany
też jako: Eli) Rosenberg (19??-): wywiad telefoniczny
z 2006 przeprowadzony przez Michala Chocholatý`ego w imieniu ARC i przez historyka Witolda Chrostowskiego
“Extermination Camp Treblinka”. London? 2004, str.61 (cytat ?).
Zobacz: detale na obu: nowych i starych budynkach komór gazowych w Treblince
(II) na stronie:
http://www.death-camps.org/gas_chambers/gas_chambers_treblinka.html
i na wizualizacji budynków nowych komór gazowych na stronie: http://www.death-camps.org/gas_chambers/gas_chambers_trebcad.html.
Główne źródło: Informacje
dostarczone przez członków ARC.
Tłumaczenie na polski Artur Hojan i Paweł Kubisztal
Powrót do mojej strony głównej: http://www.death-camps.org/websites/jmain.htm